جامعه و پژوهش

جامعه شناسی برای زندگی

جامعه و پژوهش

جامعه شناسی برای زندگی

جامعه و پژوهش

جامعه‌شناسی مردم‌مدار

علی محمدزاده | يكشنبه, ۹ مهر ۱۳۹۶، ۱۰:۴۱ ب.ظ

جامعه‌شناسی به مثابه‌ی دانشی در خدمت حل مشکلات واقعی مردم

دانشِ جامعه‌شناسی را می‌توان از منظرهای گوناگونی مورد توجه قرار داد. یکی از این چشم‌اندازها، توجه به جنبه‌های کاربردی این دانش در حل مشکلات واقعی مردم است؛ به این معنا که اولویت این رشته پرداختن به مسایل واقعی مردم باشد.

یان کرایب، با تکیه بر ایده‌های باسکار، نظریه‌های جامعه‌شناسی را به سه دسته‌ تقسیم می‌کند:

- متکی به فرد کنشگر(عامل صاحب اراده)؛

- متکی به سطوح ساختاری(جوامع)؛ و

- متکی به ارتباط متقابل فرد کشنگر و ساختارها.

وی متناظر با این سه دسته، نظریه‌های جامعه‌شناسی را در سه عرصه فرمول بندی کرده است:

- نظریه‌های جامعه‌شناسی فردگرا؛

- نظریه‌های جامعه‌شناسی ساختارگرا؛ و

- نظریه‌های جامعه‌شناسی انتقادی.

او تحقق عرصه‌ی سوم، یعنی «انتقادی» را متکی به کنش آگاهانه‌ی افراد برای برپایی ساختارهای مناسب و امکان دگرگون کردن آن‌ها به وقت ضرورت را امری مهم، اما دشوار می‌داند. این عرصه‌ی سوم نزدیک به آن چیزی است که سال‌ها بعد، مایکل بوراووی، در فرمول بندی خود آن را «جامعه‌شناسی مردم‌مدار» (public sociology) نامیده است.

جامعه‌شناسی مردم‌مدار چیست؟

«جامعه‌شناسی مردم‌مدار» اصطلاحی است که برای نخستین بار توسط هربرت گانز، از روسای پیشین انجمن جامعه‌شناسی امریکا، در سال ۱۹۸۸ به‌کار رفت. کسان دیگری چون آلفرد مک‌کلونگ‌لی و جو فیگین نیز درباره‌ی لزوم توجه جامعه‌شناسی به نقشی که باید در عرصه‌ی عمومی ایفا کند و تعهد اجتماعی که باید برعهده گیرد سخن گفته بودند. از سوی دیگر جامعه‌شناسی مردم‌مدار خود را میراث‌دار سنت جامعه‌شناسی انتقادی در آمریکا، با چهره‌های برجسته‌ای چون میلز و گلدنر می‌داند. البته امروز مایکل بوراووی را چهره‌ی شاخص و موثر در گسترش و تثبیت جایگاه این ایده باید دانست.

بوراووی معتقد است در دوران حاضر، جامعه شناسی بیش از پیش از دنیای مورد مطالعه‌اش فاصله گرفته است. او جامعه شناسی مردم مدار را علمی می داند که دغدغه اش گروه های مردمی و روشش آمیختن با آنان است.

بوراووی در بیان ضرورت جامعه شناسی مردم مدار، اوضاع کنونی جهان را این گونه توصیف می کند:

«امروز، در سالهای آغازین قرن 21 اگرچه کمونیسم مضمحل شده و فاشیسم به خاطره ای دهشتناک بدل گشته است، آوارهایی که تمدن از خود به جای می گذارد همچنان بر روی هم تلنبار می شوند. سرمایه داری لجام گسیخته امروزه به سلطه مستبدانه بازار منتهی شده است؛ گفتمانی که حول احیا و استقرار دموکراسی شکل گرفته است اغلب به ابزاری برای سرپوش گذاری بر منافع قدرتمندان، تحدید حقوق شهروندان و حتی اعمال خشونت بدل گشته است».

بوراووی معتقد است بنیانگذاران جامعه شناسی رویکردی اخلاقی به جامعه شناسی داشتند و هدف جامعه شناسی را ساختن یک دنیای بهتر می دانستند، اما امروزه جامعه شناسی از این هدف فاصله گرفته است. به نظر بوراووی، باید علم را به زبان عرفی/ عامه ترجمه کنیم و دانش خود را به میان کسانی ببریم که آن را از ایشان وام گرفته بودیم و به این ترتیب برای جامعه شناسی از نو تار و پودی اخلاقی ببافیم.

از محوری‌ترین نکات در رویکرد به جامعه‌شناسی مردم‌مدار، پاسخ به دو پرسش اساسی است: جامعه‌شناسی برای چه کسی؟ و جامعه‌شناسی برای چه؟ در واقع، در پاسخ به این دو پرسش است که بوراووی به یک نظام تقسیم کار در جامعه‌شناسی می‌رسد و بر این اساس چهار نوع جامعه‌شناسی «حرفه‌ای»، «سیاست گذار»، «انتقادی» و «مردم‌مدار» را از هم متمایز می‌سازد.

اولین گونه‌ی جامعه شناسی، جامعه شناسی سیاستگذار است. جامعه شناسی سیاستگذار در خدمت هدفی است که کارفرمایش تعیین می کند و درصدد است که برای مشکلات سفارش داده شده، راه حل هایی بیابد و یا به راه حل های موجود مشروعیت علمی ببخشد.

جامعه شناسی حرفه ای، روش های صحیح و آزموده شده را به همراه چارچوب های مفهومی مناسب در اختیار سایر شاخه های جامعه شناسی قرار میدهد.

جامعه شناسی انتقادی، صحت و سقم مفاهیم و فرضیه های هنجاری و توصیفی جامعه شناسی حرفه ای را مورد بررسی قرار می دهد. جامعه شناسی انتقادی می کوشد تا توجه جامعه شناسی حرفه ای را به مواردی معطوف کند که نادیده گرفته شده اند. جامعه شناسی انتقادی در واقع وجدان بیدار جامعه شناسی حرفه ای است؛ همانطور که جامعه شناسی مردم مدار، وجدان بیدار جامعه شناسی سیاستگذار است.

جامعه شناسی انتقادی همچنین دو سوال مهم را طرح می کند: «جامعه شناسی برای چه کسی؟». آیا مخاطبان ما فقط دانشجویان و دانشگاهیان هستند و یا مخاطبانی خارج از دانشگاه نیز برای خود متصوریم؟ به نظر می رسد برقراری ارتباط با گروه های مردمی و دخیل کردن آنان در تحقیقات اجتماعی ضروری به نظر می رسد.

سوال دوم این است که «جامعه شناسی برای چه؟» آیا جامعه شناس فقط باید دغدغه فراهم آوردن ابزاری برای تحقق ارزش های حاکم بر جامعه را داشته باشد یا آن که باید در شکل گیری محتوای این ارزش ها هم مداخله کند؟ این سوال در واقع به تمایز بین عقلانیت ابزاری و عقلانیت ارزشی اشاره می کند.

شمای کلی این بحث در جدول زیر خلاصه شده است:

 

 

مخاطب دانشگاهی

مخاطب غیر دانشگاهی

معرفت ابزاری

جامعه‌شناسی حرفه‌ای

جامعه‌شناسی سیاست‌گذار

معرفت بازتابی

جامعه‌شناسی انتقادی

جامعه‌شناسی مردم‌مدار

 

با این وصف، خصلت آکادمیک جامعه‌شناسی مانعی بزرگ بر سر راه ارتباط آن با گروه های متفاوت مردم در بیرون از مرزهای دانشگاه است. از جمله عوامل این اختلال ارتباطی، بی توجهی چنین جامعه‌شناسی های آکادمیکی به مجاری ارتباط عمومی، از جمله زبانی عامه فهم و نیز رسانه های عمومی است. این امر زمینه ساز گسستی رو به گسترش میان جامعه‌شناسی با مسائلی بوده که مردم در زندگی اجتماعی شان با آنها سر و کار دارند؛ همان مسائلی که تبیین شان از مهم ترین وظایفی بوده که جامعه‌شناسی همیشه بر دوش خود احساس می کرده است.

مایکل بوراووی درصدد طرح این نکته است که در کنار جامعه‌شناسی برخاسته از آکادمی و دانشگاه؛ در کنار جامعه‌شناسی انتقادی و روشنفکرانه؛ در کنار جامعه‌شناسی که طرح‌های بازار و دولت را پیش می برد، جای جامعه‌شناسی‌ای خالی است که مردم را مشاهده کند و هدف را گروه‌های مردمی بداند. این جامعه‌شناسی جدید دغدغه اش مردم و یا به تعبیری درست‌تر، گروه‌های مردمی است. روند مورد نظر جامعه‌شناسی مردم‌مدار، راهی برای شناسایی مسائل و موضوعات جامعه‌اش است. از این روست که جامعه‌شناسی مردم‌مدار در طی گفتگویی دو طرفه با مردم به شناسایی مسائل و موضوعات گروه های مردمی پرداخته و به معنای دقیقتری به «جامعه»‌شناسی روی می آورد. بنابراین، جامعه‌شناسی مردم‌مدار در خدمت مردم و جامعه مدنی است، مخاطبش را مردم می‌داند، برای آنان و به کمک آنان به تولید دانش جامعه شناختی می‌پردازد و مقیاس هایش را نیز متناسب با چنین شرایطی تنظیم می‌کند.

از جمله اهداف جامعه‌شناسی مردم‌مدار می‌توان این چهار مورد را برشمرد: گسترش مخاطبان جامعه‌شناسی، حفظ شرایط گفت‌وگویی در تولید دانش جامعه‌شناسی، رهایی‌بخشی و گسترش تخیل جامعه‌شناختی به واسطه‌ی پیوند میان گرفتاری‌های شخصی با مسائل عام اجتماعی و نیز پیوند میان سرگذشت شخصی و تاریخ اجتماعی. به‌این ترتیب، پیامد مستقیم این نوع جامعه‌شناسی، رشد مطالبات اجتماعی گروه‌های مردمی خواهد بود.

  • علی محمدزاده

عنوان کتاب: رویکردهای نظری هفتگانه در بررسی مسائل اجتماعی

نویسنده: ارل رابینگتن و مارتین واینبرگ

مترجم: دکتر رحمت‌الله صدیق سروستانی

سال نشر: 1382

انتشارات: تهران: دانشگاه تهران

رویکردهای نظری هفتگانه در بررسی مسائل اجتماعی

کتاب «رویکردهای نظری هفتگانه در بررسی مسائل اجتماعی» از جمله کتاب‌های مرجع در حوزه‌ی مسائل اجتماعی است که در بسیاری از کلاس‌های مسائل اجتماعی در دوره‌ی کارشناسی و کارشناسی‌ارشد تدریس می‌شود. در این کتاب، هفت رویکرد یا منظر برای نگریستن به مسائل اجتماعی مطرح شده است که دیدگاه‌های متفاوتی را برای نگریستن به طیف وسیع مسائل اجتماعی در اختیار خواننده می‎گذارد.

نویسنده هر رویکرد را در بخش‌های زیر به بحث و بررسی می‌گذارد:

چهره‌های اثرگذار، ریشه‌های نظری، نقطه‌ی تأکید، تعریف مسئله‌ی اجتماعی، علت‌ها، شرایط، پیامدها، راه‌حل‌ها، نقدها.

رویکردهایی که در این کتاب بیان شده‌اند، عبارت‌اند از:

1- آسیب‌شناسی اجتماعی.

2- بی‌سازمانی اجتماعی.

3- تضاد ارزش‌ها.

4- کج‌رفتاری.

5- انگ‌زنی.

6- انتقادی.

7- برساخت‌گرایی اجتماعی.

امید است دانش‌جویان و دانش‌پژوهان حوزه‌ی علوم اجتماعی بتوانند با خواندن موشکافانه‌ی این کتاب مسیر را برای فهم مسائل اجتماعی هموار کنند.

 

برای راحتی کار دانشجویان و دانش‌پژوهان عزیز و صرفه‌جویی در وقت دوستان، پس از چندین دور مطالعه و بررسی کتاب، آن را خلاصه و مدون کرده‌ایم.


برای دریافت فایل نمونه اینجا کلیک کنید.

برای دریافت فایل خلاصه‌ی کامل کتاب، اینجا کلیک کنید.

برای دریافت رمز فایل خلاصه‌ی کتاب، می‌توانید مبلغ 5000 تومان را به شماره کارت زیر واریز نموده و از طریق ارسال پیامک به شماره 09101782329 رمز فایل را دریافت نمایید.

شماره کارت:

8100   3064   7210    5041

بانک رسالت ـ به نام علی محمدزاده



  • علی محمدزاده

معرفی کتاب: زن‌ها؟!... من، مادرم، همسایه‌ها

علی محمدزاده | شنبه, ۶ خرداد ۱۳۹۶، ۰۲:۵۰ ب.ظ

عنوان کتاب: زن‌ها؟!... من، مادرم، همسایه‌ها

تصویرگر: مژده دانش‌پژوه

مقدمه: نسیم جانفدا

سال نشر: 1394

انتشارات: تهران: تیسا

زن ها

امروزه مقوله‌هایی چون «بازنمایی»، «جنسیت» و «سیاست بدن» از مباحث مهم در عرصه‌ی مطالعات انسانی و فرهنگی است. مباحثی از جمله پرداختن به این موضوع که بازنمایی‌ها اصولاً و اکثراً بر اساس زندگی‌های واقعی ساخته نمی‌شوند، در مورد جنسیت، نقش‌ها و تجربه‌های جنسیتی برجسته‌تر هستند. در عرصه هنر نیز، بازنمایی‌هایی از زن که به تولید و بازتولید نقش‌های جنسیتی معینی دامن می‌زنند و سعی در ارائه تصویری یکدست و آرمانی از زن در جوامع معاصر دارند، با واقعیت زندگی روزمره زنان فاصله زیادی دارند.

در کتاب «زن‌ها؟!... من، مادرم، همسایه‌ها» مجموعه‌ای از نقاشی‌ها پیرامون زن در جامعه‌ی امروز ایران، به عنوان متنی که قصد شکستن بازنمایی‌های مرسوم از زن در عرصه‌ی هنر را دارد، نقد و بررسی شده‌اند. از دیدگاه نویسنده، این مجموعه نقاشی نشان می‌دهد که فرهنگ دیگر متنی یکدست و ساده نیست، و اینکه درون یک فرهنگ صداهای بسیاری همواره سر می‌کشند و با یکدیگر به تنش برمی‌خیزند و همه و همه به این نتیجه می‌انجامند که در جهان معاصر از تکثر فرهنگ گریزی نیست.

  • علی محمدزاده

معرفی کتاب: روان‌شناسی رفتار جنسی (نظریه‌ها و دیدگاه‌ها)

علی محمدزاده | شنبه, ۱۹ فروردين ۱۳۹۶، ۰۱:۰۰ ب.ظ

عنوان کتاب: روان‌شناسی رفتار جنسی (نظریه‌ها و دیدگاه‌ها)

نویسنده: محمدباقر کجباف

سال نشر: 1385

انتشارات: تهران: روان

روان‌شناسی رفتار جنسی

کتاب «روان‌شناسی رفتار جنسی»، از جمله بهترین کتاب‌ها در زمینه‌ی مطالعات مسائل و روابط جنسی است. نقطه‌ی قوت کتاب حاضر این است که به‌صورت فشرده، مختصر و مفید چشم‌اندازی از این حوزه را به خواننده ارائه می‌کند. بخش‌های واقعاً خواندنی و قابل استفاده‌ی کتاب، یکی بخش نظریه‌هاست که در آن دیدگاه نظریه‌پردازانی هم‌چون فروید، فروم، یونگ، آدلر، فرانکل، هورنای، مزلو، پرلز، و پیاژه در باب میل جنسی و مسائل پیرامونی آن مطرح می‌شود؛ بخش دیگر هم، طرح انواع و اقسام اختلالات جنسی است که در آن به طیف گسترده‌ای از اختلالات، علائم شناسایی و راه‌های درمان آن پرداخته شده است.

  • علی محمدزاده

معرفی کتاب: یقه سفیدها

علی محمدزاده | سه شنبه, ۲۷ مهر ۱۳۹۵، ۱۱:۵۱ ق.ظ

عنوان کتاب: یقه سفیدها

نویسنده: محمد قوچانی

سال نشر: 1379

انتشارات: ن‍ق‍ش‌ و ن‍گ‍ار

 یقه سفیدها

کتاب «یقه سفیدها»، شامل جریان‌شناسی جناح‌ها، احزاب و گروه‌های سیاسی ایران در سال‌های پس از انقلاب اسلامی تا سال انتشار کتاب (1379) است که از منظرهای گوناگونی چون نگرش‌های اقتصادی، قدرت، دین و... به رویکردها و مواضع جریانات و گروه‌های سیاسی ایران پرداخته است. منظور قوچانی از «یقه سفیدها»، طبقه‌ی متوسط جدیدی است که مدیران تکنوکرات دولت هاشمی رفسنجانی خود پرچمداران آن بودند. در واقع عبارت «یقه سفیدها» در مقابل «یقه تیره‌ها» قرار می‌گیرد و به نوعی تقابل طبقه‌ی متوسط جدید و رویکردهای لیبرال و طبقه‌ی کارگر و رویکردهای چپ‌گرا را تداعی می‌کند.

  • علی محمدزاده

معرفی کتاب: تا ساحل آرامش (گام‌های موفقیت در زندگی مشترک)

علی محمدزاده | جمعه, ۷ خرداد ۱۳۹۵، ۰۳:۳۷ ب.ظ

عنوان کتاب: تا ساحل آرامش (گام‌های موفقیت در زندگی مشترک)

نویسنده: محسن عباسی ولدی

سال نشر: 1392

انتشارات: قم: جامعه الزهراء

تا ساحل آرامش

زندگی قواعدی دارد که اگر آن قواعد را بشناسیم، می‌توانیم زندگی بهتری داشته باشیم. خیلی وقت‌ها شیرینی زندگی بیش از آن‌که به چیزهای بیرون از ذهن ما ـ مانند ثروت و برخورداری مادی، زیبایی ظاهری، امکانات زندگی و... ـ بازگردد، به ذهنیت‌های ما و نوع نگاه‌مان بر می‌گردد. به عبارت دیگر، مهمترین مسئله در زندگی هر فرد این است که آن فرد چگونه میاندیشد و به دنیا و زندگی خود چگونه نگاه میکند. واقعیت امر آن است که انسان چیزی نیست جز ذهنیت‌هایی که دارد. در زندگی هر کدام از ما، یک مسئلهی کوچک یا بزرگ به راحتی می‌تواند تبدیل به یک بحران شود  و کل زندگی ما را تحت تأثیر قرار دهد. در حالی که نگاه درست و ذهنیت مثبت، می‌تواند انسانی بسازد که نه تنها از پس بزرگ‌ترین مشکلات و مسائل بر می‌آید، بلکه همیشه شاد و خوش‌بخت زندگی می‌کند. بنابراین، باید ذهنیت‌های‌مان را اصلاح کنیم و یا به تعبیر سهراب سپهری، باید چشم‌های‌مان را بشوییم و جور دیگری ببینیم. برای فهمیدن این که چگونه باید ببینیم و برای مواجهه با زندگانی مان چه عینکی باید به چشم بزنیم، گریزی از مطالعه نداریم. باید بسیار بخوانیم و ذهنیت‌های‌مان را حک و اصلاح کنیم؛ تا جایی که ذهنیت‌های راکد و مانع و احیاناً نادرست پیشین‌مان در نگاه جدید مستحیل شده و از نو متولد شویم.

کتاب «تا ساحل آرامش» از جمله کتاب‌هایی است که خواندنش انسان را بی‌بهره نمی‌گذارد.

  • علی محمدزاده

معرفی کتاب: شلوارهای وصله‌دار

علی محمدزاده | شنبه, ۷ فروردين ۱۳۹۵، ۰۹:۳۰ ق.ظ

عنوان کتاب: شلوارهای وصله‌دار

نویسنده: رسول پرویزی

سال نشر: 1336

انتشارات: تهران؛ بهزاد (چاپ جدید)

شلوارهای وصله دار

کتاب «شلوارهای وصله‌دار» را با داستان معروف «قصه‌ی عینکم» می‌شناسیم. چندین قصه‌ی دیگر به زیبایی این داستان، در کتاب هست. نثر رسول پرویزی، نثری گیرا و صمیمی و خواندنی است و دست آدم را می‌گیرد و می‌برد به فضای سال‌های دهه‌ی 20 و 30. نمی‌دانم چه چیزی در نوشته‌های نسل جلال و جمال‌زاده و هدایت و پرویزی و... هست که نثرشان را این‌قدر جذاب و خواندنی می‌کند؛ چیزی که انگار در داستان‌های نویسنده‌های جدید نیست.

  • علی محمدزاده

معرفی کتاب: فتح خون

علی محمدزاده | پنجشنبه, ۵ فروردين ۱۳۹۵، ۱۰:۲۲ ق.ظ

عنوان کتاب: فتح خون

نویسنده: سید مرتضی آوینی

سال نشر: 1379

انتشارات: تهران: ساقی

فتح خون

کتاب «فتح خون»، نوشته‌ی سید مرتضی آوینی، تفسیری عرفانی از ماجرای کربلا به دست می‌دهد. ویژگی برجسته‌ی این کتاب همین تفسیر عرفانی است. آوینی در قالب روایت ماجرای کربلا، به بیان منظومه‌ی فکری خویش پرداخته است. در این مجال، می‌کوشیم شرحی مختصر از این منظومه‌ی فکری به دست دهیم. در ادامه، به بیان کلیات دیدگاهی می‌پردازیم که به‌نظر می‌رسد دیدگاه آوینی مشابه آن است. پس از آن، دیدگاه او را با ادبیات خود وی ذکر خواهیم کرد.

  • علی محمدزاده

معرفی کتاب: کلثوم ننه

علی محمدزاده | دوشنبه, ۲ فروردين ۱۳۹۵، ۰۹:۳۹ ق.ظ

عنوان کتاب: کلثوم ننه

نویسنده: آقا جمال خوانساری؛ با طرح‌های بیژن اسدی‌پور

سال نشر: 2535 (1355)

انتشارات: تهران؛ مروارید

کلثوم ننه

آقا جمال خوانساری، نویسنده‌ی کتاب، از علمای شیعه و دانشمندان ایران در قرن دوازدهم هجری قمری بوده است. معروف‌ترین اثر آقا جمال خوانساری، همین کتاب «کلثوم ننه» است که در سال‌های مختلف به اشکال گوناگون چاپ و منتشر شده است. نویسنده در این کتاب، با نگاهی طنزآلود و هزل‌آمیز و در قالب فتاوای پنج زن به نام‌های کلثوم ننه، دده بزم‌آرا، باجی یاسمن، بی‌بی‌شاه زینب و خاله‌جان آقا به بیان اعتقادات عوام و خرافات رایج می‌پردازد و این اعتقادات عامه را نقد می‌کند. از نگاه آقا جمال، این اعتقادات به قدری برای عوام جاافتاده و تثبیت شده هستند که دین‌داری آن‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهند؛ به عبارت دیگر، عوام متناسب با این رویه‌های جاافتاده‌ی سنتی، در احکام دینی دخل و تصرف می‌کنند و آن‌ها را به دلخواه تفسیر و تأویل می‌کنند. برای نمونه، آقا جمال می‌نویسد:

«بدان که اجماع فتوای زنان است که وضو و غسل واجب است مگر در چند موضع: وقتی که دست را حنا و نگار بسته باشند یا ابرو گذاشته باشند یا زرک بر ابرو چسبانیده باشند. در این صورت ترک وضو و غسل واجب می‌شود!»

این کتاب را از دو منظر می‌توان نگریست. از دیدگاه اول، کتاب کلثوم ننه از جمله معدود کتب و آثاری است که به نگارش آداب و رسوم عامه ایرانی پرداخته است. از دیدگاه دوم، مسئله‌ی این کتاب دین‌داری عوام است. از هر کدام از این دو منظر که به این کتاب نگریسته شود، قدر و منزلت این اثر ساده ولی مهم را نشان می‌دهد.

  • علی محمدزاده

معرفی کتاب: مناقشه‌ی حق و مصلحت و بن‌بست جنبش دانش‌جویی

علی محمدزاده | شنبه, ۲۹ اسفند ۱۳۹۴، ۰۲:۱۵ ب.ظ

عنوان کتاب: مناقشه‌ی حق و مصلحت و بن‌بست جنبش دانش‌جویی

نویسنده: عماد افروغ

سال نشر: 1387

انتشارات: تهران؛ سوره‌ی مهر

مناقشه حق و مصلحت و بن بست جنبش دانشجویی

کتاب «مناقشه‌ی حق و مصلحت و بن‌بست جنبش دانش‌جویی»، به دو بحث مستقل و البته مرتبط «حق و مصلحت» و «جنبش دانش‌جویی» می‌پردازد. در بحث اول، افروغ به این مسئله می‌پردازد که در نهضت‌ها و انقلاب‌های اجتماعی ـ من جمله انقلاب اسلامی ایران ـ پس از به بار نشست نهضت، عده‌ای به نام حقیقت بر سر سفره‌ی گسترده‌ی فراهم آمده می‌نشینند و در جهت تداوم بخشیدن به منافع و مصالح شخصی، گروهی و جناحی خود، سد راه حق و حقیقت می‌شوند. به عبارت دیگر، به بهانه‌ی مصلحت‌های گوناگون، ارزش‌های اخلاقی و فرهنگی خرج مصالح می‌شوند. این مسئله‌، از جمله آسیب‌های اساسی نهضت‌ها و انقلاب‌های اجتماعی است. بنابراین، برای جلوگیری از این مسئله و بحران‌های ناشی از آن، باید نسبت میان حق و مصلحت روشن و معین شود. از دیدگاه افروغ، لازم است روشن‌فکران متعهد و حقیقت‌گرایان، زمینه و بستر را برای طرح مواضع حقیقت‌گرایانه فراهم نموده و عرصه‌ را برای مصلحت‌اندیشی ـ خصوصاً مصلحت‌اندیشی‌های کاذب و القای مصالح شخصی و گروهی به نام مصالح نظام ـ ضیغ نمایند. از سوی دیگر، باید نسبت به تعریف اصول و قواعد روش‌شناختی اقدام و زمینه را برای روش‌مند شدن تشخیص مصلحت فراهم نمود. اهمیت حق و مصلحت از آن‌جا معین می‌شود که در مقاطع گوناگون تاریخی، شاهد بوده‌ایم که اصحاب سیاست، منافع فردی و گروهی خود را به‌عنوان مصالح کلان نظام جا زده و به این وسیله به اغوای توده‌ها و دل‌بستگان به انقلاب و کشور پرداخته‌اند. آن‌چه محل تأمل است این‌که در شرایط حاضر کشور، شاهد چربیدن تصمیمات مصلحت‌گرایانه بر تصمیمات حقیقت‌گرایانه و بالعکس، در مظان اتهام قرار گرفتن حقیقت‌گرایان هستیم و این همان آسیبی است که افروغ سال‌ها پیش نسبت به آن هشدار داده است.

در بحث جنبش دانشجویی، افروغ به مسئله‌ی نقد درون‌گفتمان انقلاب اسلامی، به‌عنوان ضرروت حال‌ حاضر نظام جمهوری اسلامی و رسالت جنبش دانش‌جویی اشاره می‌کند. از دیدگاه افروغ، جنبش دانش‌جویی باید به رسالت نقادی خود توجه کند و از آن‌چه افروغ تحت عنوان موانع نقد از آن یاد می‌کند، احتراز نماید. از جمله موانع اساسی نقش‌آفرینی جنبش دانش‌جویی از دیدگاه عماد افروغ، جذب و استحاله‌ی آن در بدنه‌ی قدرت دولتی و مبدل شدن آن به ابزار استیلا و هژمونی قدرت دولتی است. مسئله‌ی که افروغ به عنوان یکی از چالش‌های اساسی جنبش عدالت‌خواهی در آن مقطع زمانی ـ سال 1385 ـ اشاره می‌کند و این جنبش را از بدل شدن به توجیه‌گر اقدامات دولت نهم که با شعار عدالت‌خواهی بر سر کار آمده است، برحذر می‌دارد. افروغ معتقد است جذب شدن فکری و عملی در بدنه‌ی قدرت دولتی و رسمی از یک سو و خلط مصالح کلان نظام با مصالح جناحی و گروهی، مسائلی هستند که می‌توانند جنبش دانش‌جویی را با بن‌بست مواجه سازند.

  • علی محمدزاده